Error message

Deprecated function: Function create_function() is deprecated in eval() (line 1 of /home/epaideia/public_html/modules/php/php.module(80) : eval()'d code).

Παιδιά σε ρόλο μεταφραστή: η ηλικία συναντά τη… φαντασία!

Τα παραμύθια που διαβάσαμε παιδιά, ή μας αφηγήθηκαν οι μεγάλοι, τα έχουμε μέσα μας, μας έμαθαν τον κόσμο πριν τον δούμε με τα δικά μας μάτια, έθρεψαν τη φαντασία μας, μας δίδαξαν, συμπλήρωσαν κάτι στη διαδικασία της ολοκλήρωσής μας. Ήταν ελληνικά αλλά και ξένα. Ουδόλως ενδιαφερθήκαμε για το συγγραφέα, τον εικονογράφο, πόσω μάλλον για τον μεταφραστή τους. Αυτό που είχε νόημα, ήταν το περιεχόμενό τους, οι πρωταγωνιστές και η ιστορία τους.

Αυτή την αδικία είπα να αποκαταστήσω με ένα πείραμα. Να δείξω στα παιδιά πως πίσω από ένα παραμύθι κρύβονται πολλές διεργασίες και να εστιάσω σε εκείνες που αφορούν τη μετάφρασή του από μια ξένη γλώσσα στη μητρική μας. Αν υποθέσουμε πως ένα ιατρικό κείμενο αποδίδεται καλύτερα από ένα γιατρό, ένα νομικό από έναν δικηγόρο, πώς θα ήταν αν για μια φορά έστω τα παιδιά λάμβαναν ρόλο μεταφραστή προκειμένου να αποδώσουν ένα παραμύθι στα ελληνικά; Δεν μένει παρά να το ανακαλύψουμε!

Αναθέσαμε σε τρεις μαθητές να μεταφράσουν στα ελληνικά το παραμύθι με τίτλο: Τhe three little wolves and the big bad pig. Πριν ξεκινήσουν, τους δόθηκε μόνο η οδηγία να  αντιμετωπίσουν το κείμενο σχετικά ελεύθερα, να φανταστούν πώς θα έρεε καλύτερα στην ελληνική γλώσσα  προκειμένου να κινήσουν  την περιέργεια και να εξάψουν τη  φαντασία των παιδιών-αναγνωστών.

Άλλωστε, σε αυτό το μήκος κύματος κινείται και η «διασκευή» η οποία επιλέγεται ως επίσημη μεταφραστική μέθοδος του παραμυθιού, υπό την έννοια της προσαρμογής του πρωτοτύπου  στις γλωσσικές και πολιτισμικές αξίες της γλώσσας υποδοχής. Πρόκειται συνεπώς για μια τακτική domestication , η οποία όμως στερεί από το μετάφρασμα –όπως είναι λογικό– την πνοή και τον παλμό του πρωτοτύπου και αλλοιώνει πολλές φορές τα πολιτισμικά του στοιχεία. Παρόλα αυτά, κρίνεται ως η καταλληλότερη μέθοδος που φέρνει σε συμφωνία το μετάφρασμα με τις κοινωνικές αντιλήψεις και τις νοητικές δυνατότητες των παιδιών-αναγνωστών.

translation of children's literatureΤο παραμύθι που δόθηκε στα παιδιά προς μετάφραση είναι μια παραλλαγή θα λέγαμε του κλασσικού και γνωστού σε όλους μας: Τα 3 μικρά γουρουνάκια. Μόνο που εδώ, το ζώο-θύτης του κλασσικού παραμυθιού, γίνεται θύμα. Αντί για τρία μικρά γουρουνάκια, λοιπόν, έχουμε να κάνουμε με τρία μικρά λυκάκια, που ήρθε η ώρα, ύστερα από προτροπή της μητέρας τους, να φτιάξουν το δικό τους σπιτάκι, προσέχοντας πάντα το κακό γουρούνι. Τρία σπίτια έφτιαξαν, το ένα πιο γερό από το άλλο, και όλα καταστράφηκαν από το κακό γουρούνι. Μόνο το τελευταίο τους σπιτάκι κατάφερε να μείνει σταθερό και αυτό γιατί φτιάχτηκε με υλικά τα λουλούδια και την αγάπη, που εντέλει ήταν  εκείνα που συγκίνησαν το κακό γουρούνι και έγιναν η αφορμή το κακό να γίνει καλό και κατά συνέπεια το κακό γουρούνι να γίνει καλός φίλος με τα τρία μικρά λυκάκια.

Οι επίδοξοι μικροί μεταφραστές που επιλέχθηκαν να μεταφράσουν το παραμύθι, εξαιτίας της άγνοιας κινδύνου που τους διακρίνει πιθανότατα, σχεδόν ανάσαναν όταν είδαν το βαθμό δυσκολίας του κειμένου, πιστεύοντας πως το εγχείρημά τους θα είναι κάτι και απλό και εύκολο. Ήταν όμως; Τα μεταφράσματα που πήρα στο χέρι μου, σαφώς και επιδέχονται βελτιωτικών ενέσεων, μιας και που αποτελούν προϊόντα «απαίδευτων» μεταφραστών, βρίθουν όμως από αχαλίνωτη φαντασία σε αρκετά σημεία, κάτι που με εξέπληξε ευχάριστα.

Πρόκειται για ένα παραμύθι του οποίου η στιχομυθία επαναλαμβάνεται αισθητά, και σε συνδυασμό με την υπέροχη εικονογράφηση της Έλεν Οξένμπερυ, γίνεται τόσο ζωντανό, σχεδόν υπάρχει μέσα από τη μουσικότητα του, τις εικόνες του και τα συναισθήματα των πρωταγωνιστών. Η επανάληψη λοιπόν, σε συνδυασμό με την παρήχηση που είναι έκδηλα διάσπαρτη στο κείμενο όσο και το τριαδικό σχήμα που ως Έλληνες έχουμε συνηθίσει στο δημοτικό μας τραγούδι, καθιστούν τη ροή του κειμένου τόσο εύπεπτη σαν νεράκι που το μαθαίνουν τα παιδιά και το λένε απ’ έξω με κάθε λεπτομέρεια.

Αξίζει να σημειωθεί εδώ, ότι οι μεταφράσεις των παιδιών στερούνταν μουσικότητας. Λίγη δουλειά έγινε προς αυτή την κατεύθυνση, αφού σκοπός των παιδιών ήταν να μεταφράσουν τις λέξεις και όχι την αίσθηση που προκαλείται άμα τη εκφορά τους!  Οπότε δομικά τουλάχιστον, δεν καταγράψαμε κάποια αξιοσημείωτη αλλαγή, με αποτέλεσμα κάποιες φορές κιόλας, η κατά λέξη επιλογή της μετάφρασης να μας ξενίσει. Παραδείγματα στα οποία «μυρίζει μετάφραση»:

“Go and build a house for yourselves”> «πηγαίνετε να χτίσετε ένα σπίτι για τους εαυτούς σας

“No, no, no”> «όχι, όχι, όχι»

“Not for all the tea leaves in our China pot”> «ούτε για όλο το τσάι που χωράει η τσαγιέρα μας».

Όταν όμως το «καγκουρό, ο κάστορας, ο ρινόκερος και το φλαμίνγκο» του πρωτοτύπου στο μετάφρασμα γίνονται «μινώταυρος, γαϊδουρίνα, πρόβατο και καλόκαρδο ελάφι», αισθάνομαι πως τελικά κάτι έγινε καλό στο επίπεδο της προσαρμογής του κειμένου στις αντιλήψεις των παιδιών, ως προς τις εικόνες που έχουν δει και τις εμπειρίες που έχουν ζήσει.

Επίσης , το  «κροκέ» ως είδος παιχνιδιού που έπαιζαν μεταξύ τους τα  λυκάκια, κάποιοι το μετέγραψαν απλώς στα ελληνικά, κάποιοι άλλοι όμως το μετέτρεψαν σωστότερα σε «κρυφτό», σε «μήλα», σε «βόλους» ή σε «περνά-περνά το γουρούνι»!

Η φαντασία τους όμως  δεν εξαντλείται εδώ. Ο χορός «ταραντέλα» σύμφωνα με μερικούς γίνεται «μακαρένα», το «θυροτηλέφωνο» γίνεται «κάμερα ασφαλείας» για τους πιο high tech μικρούς αναγνώστες, το «κουδούνι της πόρτας» γίνεται «υάκινθος», το «μαύρο λυκάκι» γίνεται ξάφνου «μαύρο σαν τη νύχτα», και τέλος η πρόταση: “By the hair on our chinny-chin-chins we will not let you in, not for all the tea leaves in our china teapot!”, έχει τόσες πολλές και διαφορετικές αποδόσεις, που δε θα αφήσει κανέναν παραπονεμένο. Απολαύστε:

«Δε θα σ’αφήσουμε να μπεις ούτε για όλα τα ζαχαρωτά του κόσμου / Από τα βάθη της ψυχής μας, δε θα σ’αφήσουμε να μπεις, για όλες τις πίτσες του κόσμου/ Από την πιο μικρή τρίχα μέχρι το πιο απομακρυσμένο πετραδάκι δε θα σ’αφήσουμε να μπεις/».

Ευχαριστώ πολύ όλους τους μικρούς μεταφραστές ποtranslation of children's literatureυ εργάστηκαν προκειμένου να παρατηρήσουμε λιγάκι τον τρόπο που εκείνοι αντιλαμβάνονται τη μετάφραση ενός παιδικού βιβλίου. Θα ήταν τεράστια παράλειψη εκ μέρους μου να μην τους αποκαλύψω πως το κείμενο με το οποίο καταπιάστηκαν δεν ήταν  πρωτότυπο, αλλά μετάφραση στα Αγγλικά ενός παραμυθιού του σπουδαίου Ευγένιου Τριβιζά. Το παραμύθι φέρει τίτλο «Τα τρία μικρά λυκάκια» και εκδόθηκε  στη Μεγάλη Βρετανία το 1993 από τη Heinemann Young Books. Είναι ένα από τα πιο αγαπημένα βιβλία του συγγραφέα και κοσμεί πολλές βιβλιοθήκες στην Αγγλία. Σε κάποιο άλλο πείραμα, θα άξιζε να συγκρίνουμε πρωτότυπο και μετάφρασμα, να δούμε συνεπώς στην πράξη, τι σόι πράγμα είναι αυτό που ονομάζουμε προσαρμογή και  διασκευή στο παιδικό βιβλίο!

Katerina Sarantopoulou

 

http://thelanguageproject.eu/en/2016/05/27/children_translators_1/

 

 

Dates: 
08/06/2016 - 13:45